Sajberskvoting – pojam i oblici
Internet domen ima višestruku funkciju. U sistemu naziva domena (DNS) on je tehnički resurs koji korisnika upućuje na određeni server, ali je istovremeno i komunikacioni kanal i element digitalnog identiteta kompanija, organizacija i pojedinaca.
Sa pravnog stanovišta, na nazivu domena ne postoji pravo svojine u klasičnom stvarnopravnom smislu. Registrant stiče pravo korišćenja naziva domena na osnovu ugovora. Kod domena .rs i .срб registrant registracijom stupa u ugovorni odnos sa RNIDS-om, u svojstvu registra, dok poslove registracije u ime i za račun RNIDS-a obavlja ovlašćeni registar. Činjenica da registrant formalno nije vlasnik domena ne umanjuje njegovu ekonomsku, reputacionu i stratešku vrednost. Pravnoj prirodi ovog odnosa vratićemo se u drugom delu teksta.
Upravo zbog pomenute vrednosti domeni su postali predmet različitih oblika oportunističkog ponašanja, među kojima se kao posebno značajna pojava izdvaja sajberskvoting (engl. cybersquatting).
Sajberskvoting podrazumeva nesavesnu registraciju ili korišćenje naziva domena koji je istovetan ili sličan tuđem žigu, poslovnom imenu ili drugoj prepoznatljivoj oznaci u meri koja može da izazove zabunu, bez prava ili legitimnog interesa registranta. Cilj je, po pravilu, sticanje koristi, dovođenje korisnika u zabludu ili sprečavanje nosioca prava da sopstvenu oznaku registruje kao naziv domena.
Ova pojava javila se gotovo istovremeno sa komercijalizacijom interneta tokom devedesetih godina. U tom periodu, brojni pojedinci su registrovali domene sa nazivima poznatih brendova i imenima javnih ličnosti, očekujući da će ih nosioci prava kasnije otkupiti po ceni znatno višoj od troškova registracije. Pravni odgovor usledio je krajem 1999. godine, kada je ICANN usvojio Jedinstvenu politiku za rešavanje sporova povodom naziva domena (UDRP), a u SAD je donet Anticybersquatting Consumer Protection Act.
Osnovna obeležja sajberskvotinga
Za razumevanje sajberskvotinga naročito su značajna sledeća obeležja.
Prvo obeležje je domen kao predmet. U užem, pravnom smislu, sajberskvoting se, dakle, odnosi isključivo na nazive domena, odnosno na zloupotrebu sistema njihove registracije, a ne na svaku spornu upotrebu tuđe oznake na internetu. Zauzimanje tuđeg imena na društvenoj mreži na primer, počiva na sličnoj logici, ali predstavlja srodnu pojavu koja podleže drugačijim pravilima.
Drugo obeležje je veza sa tuđom oznakom ili identitetom. Najčešće je reč o domenima koji sadrže tuđi žig, poslovno ime ili ime poznate ličnosti, pri čemu naziv domena ne mora biti istovetan zaštićenoj oznaci, pa je dovoljan i stepen sličnosti koji kod korisnika može da izazove zabunu.
Treće obeležje je nesavesnost odnosno namera registranta. Registrant, po pravilu, računa na prodaju domena nosiocu prava, ometanje poslovanja konkurenta, preusmeravanje internet saobraćaja ili prihod od oglašavanja.
I četvrto obeležje je nepostojanje legitimnog interesa, po čemu se sajberskvoting takođe razlikuje od zakonite registracije. Legitiman interes postoji, na primer, ako je registrant domen koristio za savesnu ponudu robe ili usluga pre nego što je saznao za spor, ako je i sam opštepoznat pod tim nazivom ili ako domen koristi u nekomercijalne svrhe, bez namere da obmane korisnike (čl. 4(c) UDRP).
Tipični oblici sajberskvotinga
Klasični sajberskvoting
Klasični sajberskvoting podrazumeva registraciju domena koji sadrži tuđi žig ili poslovno ime sa ciljem kasnije prodaje domena nosiocu prava.
Tajposkvoting
Tajposkvoting (typosquatting) jeste registracija domena sa malom tipografskom greškom u odnosu na poznati naziv, poput gogle.rs ili gooogle.rs, tako da korisnik koji pogrešno ukuca adresu dospe na drugi domen. Ovaj oblik je često povezan sa fišing (phishing) napadima, zbog čega nosioci poznatih brendova preventivno registruju i najčešće tipografske varijante sopstvenog naziva.
Komboskvoting
Komboskvoting (combosquatting) podrazumeva kombinovanje poznatog brenda sa rečima poput support, login, official ili serbia, čime se stvara privid zvanične stranice. Istraživanje predstavljeno na konferenciji ACM CCS 2017. godine pokazalo je da je u analiziranom uzorku ovakvih domena bilo oko sto puta više nego tajposkvoting domena.
Homografski napadi
Poseban oblik zloupotrebe zasniva se na internacionalizovanim nazivima domena (IDN), koji omogućavaju korišćenje znakova izvan osnovnog engleskog alfabeta, uključujući latinička slova sa dijakritičkim znacima i druga pisma. Više slova ćirilice, poput a, e, o, r, s i h, vizuelno je istovetno odgovarajućim slovima latinice. Zbog toga naziv domena sastavljen od ćiriličkih slova može izgledati potpuno isto kao poznati latinički naziv, iako je tehnički sasvim drugi domen.
Ovaj rizik je 2017. godine javno demonstrirao istraživač Sjudong Dženg (Xudong Zheng). Registrovao je domen čiji je deo ispred nastavka .com bio sastavljen od ćiriličkih znakova, a koji je u tadašnjim verzijama pregledača Hrom (Chrome) i Fajerfoks (Firefox) izgledao kao Eplov (Apple). Hrom je potom izmenio način prikazivanja takvog naziva, dok Fajerfoks tada nije primenio isto rešenje.
Za dvoazbučne sredine poput Srbije ovaj oblik zloupotrebe ima poseban značaj. Korisnici su navikli na oba pisma i teže uočavaju razliku, a postojanje domena .срб dodatno aktuelizuje pitanje zaštite naziva na oba pisma.
Skvoting imena poznatih ličnosti
Skvoting imena poznatih ličnosti (celebrity squatting) podrazumeva registraciju domena sa imenom poznate osobe radi ostvarivanja prihoda od saobraćaja ili kasnije prodaje. U UDRP postupku lično ime je zaštićeno samo ako funkcioniše kao žig, dok se u ostalim slučajevima zaštita ostvaruje kroz pravila o zaštiti prava ličnosti.
Primeri iz prakse
Prvi predmet vođen po UDRP-u odnosio se na domen worldwrestlingfederation.com. Registrant je tri dana nakon registracije obavestio nosioca žiga da je domen registrovao radi prodaje, a potom mu ga je ponudio za 1.000 dolara (WIPO, D1999-0001). U istom periodu, američki sudovi su odlučivali u predmetu Panavision v. Toeppen (1998), u kome je registrant zauzeo stotine domena sa nazivima poznatih kompanija.
Kada je reč o imenima poznatih ličnosti, domen juliaroberts.combio je ponuđen na aukciji na platformi Ibej (WIPO, D2000-0210), dok je na domenu madonna.com određeno vreme bio postavljen portal sa sadržajem za odrasle (WIPO, D2000-0847). U oba slučaja domeni su preneti na podnosioce zahteva.
U savremenoj praksi značajno mesto zauzimaju tajposkvoting domeni koji imitiraju nazive banaka, internet servisa i platformi za elektronsku trgovinu. Takvi domeni koriste se za fišing kampanje i prikupljanje podataka o platnim karticama i pristupnih podataka korisnika.
Sajberskvoting i promene u digitalnom ekosistemu
U poslednjih desetak godina način korišćenja interneta značajno se promenio. Sve veći deo onlajn aktivnosti odvija se unutar platformi i aplikacija, a korisnici do sadržaja češće dolaze putem pretraživača i linkova nego direktnim ukucavanjem adrese.
To donekle umanjuje značaj klasičnog sajberskvotinga zasnovanog na preprodaji domena. Ipak, slična logika prisutna je i u novim digitalnim prostorima, pre svega kod zauzimanja korisničkih imena na društvenim mrežama i imitacije brendova na različitim platformama. Zloupotrebe tuđih oznaka, dakle, opstaju i na domenima i u drugim digitalnim prostorima.
Zašto sajberskvoting i dalje odoleva kao praksa
Sajberskvoting opstaje iz više razloga:
- registracija domena je jeftina u poređenju sa potencijalnom koristi
- globalna priroda interneta omogućava registraciju u različitim jurisdikcijama
- različite domenske zone imaju različita pravila rešavanja sporova.
Tome treba dodati i činjenicu da su od 2018. godine, sa početkom primene GDPR-a, podaci o registrantima u javnim WHOIS bazama u najvećoj meri skriveni. To otežava utvrđivanje identiteta lica koje stoji iza spornog domena.
Pored toga, automatizovani sistemi omogućavaju registraciju velikog broja domena u veoma kratkom vremenu. Da problem nije izgubio na značaju pokazuje i podatak da je Svetska organizacija za intelektualnu svojinu (WIPO) 2025. godine zabeležila više od 6.200 domenskih sporova, što je najveći broj u njenoj istoriji.
O pravnom okviru zaštite, mehanizmima za rešavanje domenskih sporova i vezi između domena i prava žiga biće reči u sledećem tekstu.
